सीमा विवादमा राजेश हमालको धारणा– ‘नागरिक र राज्यको अतिक्रमण फरक प्रकृतिका हुन्’

वरिष्ठ अभिनेता Rajesh Hamal ले नेपालको सीमा विवादसम्बन्धी बहसमा ‘नागरिकले गर्ने अतिक्रमण’ र ‘राज्य–प्रायोजित भू–अतिक्रमण’ एउटै रूपमा बुझिनु गलत भएको बताएका छन्।

सामाजिक सञ्जाल फेसबुकमा एक पोस्ट लेख्दै उनले सीमा अतिक्रमणका यी दुई पाटा पूर्ण रूपमा फरक प्रकृतिका हुने स्पष्ट पारेका हुन्। उनका अनुसार Nepal र India बीचको खुला सीमाका कारण शताब्दीयौँदेखि नागरिकहरू व्यापार, खेतीपाती र सामाजिक सम्बन्धमार्फत जोडिँदै आएका छन्, जसका कारण कहिलेकाहीँ स्थानीय स्तरमा सीमा सम्बन्धी समस्या देखिने गरेको छ।

हमालका भनाइमा नदीले धार परिवर्तन गर्ने, सीमा स्तम्भ हराउने वा क्षतिग्रस्त हुने तथा बस्ती विस्तार हुने जस्ता कारणले हुने अतिक्रमण प्रायः भौगोलिक र प्रशासनिक प्रकृतिका हुन्छन्। यस्ता घटनालाई रणनीतिक विस्तारको रूपमा नभई स्थानीय समस्या र ऐतिहासिक परिस्थितिको परिणामका रूपमा बुझ्नुपर्ने उनको तर्क छ। यस्ता विषय संवाद, संयुक्त सर्वेक्षण र आपसी सहकार्यबाट समाधान गर्न सकिने उनले उल्लेख गरेका छन्।

तर राज्य–प्रायोजित भू–अतिक्रमण भने पूर्ण रूपमा फरक हुने उनको भनाइ छ। कुनै देशले विवादित भूभागमा आफ्नो नियन्त्रण विस्तार गर्न वा कायम राख्न राज्य संयन्त्र प्रयोग गर्दा यस्तो अवस्था सिर्जना हुने उनले बताएका छन्। यसमा सडक निर्माण, प्रशासनिक संरचना स्थापना, सुरक्षा निकाय परिचालन र सरकारी नक्सा संशोधनजस्ता गतिविधि संलग्न हुने हमालले उल्लेख गरेका छन्।

उनले कालापानी, लिपुलेक र लिम्पियाधुरा क्षेत्रलाई यसको उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।

सीमा विवादको सन्दर्भमा उनले नेतृत्वको भूमिकामाथि पनि जोड दिएका छन्। वर्तमान विश्व राजनीतिक वातावरण अनिश्चित र जटिल रहेको भन्दै उनले राष्ट्र सञ्चालन गर्ने नेतृत्वमा पर्याप्त परिपक्वता, अनुभव, निर्णय क्षमता र दूरदृष्टि आवश्यक हुने बताएका छन्। यस्ता गुणको अभाव भए देशले गम्भीर चुनौती सामना गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्ने चेतावनी पनि उनले दिएका छन्।