आसन्न चुनावले यसपटक लोकतान्त्रिक अभ्यासलाई नयाँ प्रविधिसँग प्रत्यक्ष जोडिदिएको छ। चुनाव अब कसले जित्यो वा हार्यो भन्ने प्रश्नमा मात्र सीमित छैन। मतदाताको अपेक्षा कसरी निर्माण भइरहेको छ र त्यसलाई कसरी प्रभाव पारिँदैछ भन्ने विषय झन् महत्त्वपूर्ण बनेको छ।
सन् २०२६ सम्म आइपुग्दा प्रविधि लोकतान्त्रिक प्रक्रियाको केन्द्रीय हिस्सा बनिसकेको छ। कुनै समय खतरनाक मानिएका प्रविधिहरू आज भोट बटुल्ने प्रभावकारी साधनमा रूपान्तरण भएका छन्।
यसको सुरुवात सन् २०१६ को अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव र बेलायतको ब्रेक्जिट जनमत संग्रहबाट स्पष्ट देखियो। क्याम्ब्रिज एनालिटिकाले फेसबुक प्रयोगकर्ताको व्यक्तिगत डेटा प्रयोग गरी मतदातालाई लक्षित सन्देश पठाएको खुलासाले विश्वभर तरंग ल्यायो। आलोचना भए पनि त्यसपछिका चुनावहरूमा यस्तै रणनीति झन् व्यापक रूपमा प्रयोग हुन थाले।
यस प्रक्रियालाई ‘अदृश्य अभियान’ भनियो, जहाँ मतदातालाई सामूहिक होइन, व्यक्तिगत रूपमा प्रभाव पार्न थालियो। ‘डार्क एड’ मार्फत डर, असुरक्षा वा आक्रोशलाई केन्द्रमा राखेर विज्ञापनहरू पठाइए, जसको सार्वजनिक निगरानी असम्भवजस्तै बन्यो।
२०२० को दशकमा सामाजिक सञ्जालका एल्गोरिदमहरू झन् प्रभावशाली बने। फेसबुक, एक्स र युट्युबले विवादास्पद र अतिरञ्जित सामग्रीलाई प्राथमिकता दिन थाले, जसले मतदातालाई आफ्नै विचार मिल्ने समूहमा सीमित गर्यो। यसले समाजलाई ‘इको चेम्बर’ मा बाँध्यो र राजनीतिक ध्रुवीकरण तीव्र बनायो।
२०२४ को चुनावी वर्षमा जेनेरेटिभ एआई प्रचारको मुख्य औजार बन्यो। भारत, इन्डोनेसिया र अन्य देशहरूमा एआईमार्फत उम्मेदवारको छवि पुनः निर्माण गरियो। मृत नेताहरूको स्वर र भिडियो सिर्जना गरेर प्रचारमा प्रयोग गरिनुले इतिहास र प्रचारबीचको सीमा अझ धुमिल बनायो।
२०२६ मा आइपुग्दा चुनावी राजनीति झन् जटिल बनेको छ। एआई बटहरूले सामाजिक सञ्जाल र मेसेजिङ प्लेटफर्ममा मानिससरह बहस गर्न थालेका छन्। साथै, मतदाताको विश्वास पत्रकारिताबाट सर्दै ‘इन्फ्लुएन्सर’ तर्फ गइरहेको छ।
नेपालमा पनि चुनावी भूगोल भौगोलिक क्षेत्रबाट सामाजिक सञ्जालतर्फ सर्दैछ। टिकटक र फेसबुकमा राजनीतिक हिंसालाई सामान्य बनाउने, फरक मत राख्नेलाई उपहास गर्ने र एआई-निर्मित भ्रामक सामग्री फैलाउने प्रवृत्ति बढ्दो छ।
जनताको चाहनालाई लोकतन्त्रको आधार मानिनुपर्ने ठाउँमा प्रविधिको दुरुपयोगले विवेकमाथि अतिक्रमण हुन थालेको संकेत देखिन्छ। यसले निष्पक्ष र स्वस्थ निर्वाचन प्रक्रियामाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।
टिप्पणीहरू
टिप्पणी लेख्नुहोस्